Σάββατο, 2 Απριλίου 2011

Μετακαταναλωτισμός


Ἡ τραπεζικὴ κρίση ἔχει κάνει τὴ μετάβαση στὴ δουλειὰ μιὰ σκληρὴ ἐμπειρία. Ἡ μέρα ὡς συνήθως συννεφιασμένη καὶ ἡ κυρία δίπλα μου ἀναπολεῖ τὴν ἐποχὴ ποὺ ἤμασταν “ἐπιβάτες” κι ὄχι “πελατεία”. Κι ὕστερα οἱ καταμετρήσεις. Ὅταν ἀπουσιάζει ἀπὸ τὸ σταθμὸ κάποιος ἀπὸ τοὺς ἄγνωστους καθημερινοὺς συνταξιδιῶτες στὸ τραῖνο, σκέφτεσαι πὼς ὁ κύκλος στενεύει ἐπικίνδυνα. Εὔχεσαι ἡ ἀπουσία νὰ ὀφείλεται σὲ ξαφνικὴ ἀσθένεια ἢ ἐλαττωματικὸ ξυπνητήρι. Οἱ καταμετρήσεις ἔχουν συνήθως καταθλιπτικὸ ἀποτέλεσμα. Οἱ καλοντυμένες κερδοσκοπικὲς προσωπικότητες τοῦ τουρμπο-καπιταλισμοῦ καὶ οἱ συνήγοροι τῆς πλεονεξίας πυκνώνουν. Ἀκοῦς στὶς συνομιλίες τους τὶς κυνικὲς ἀνησυχίες τῶν ἐμπειρογνωμόνων καὶ τῶν φορέων χάραξης πολιτικῆς γιὰ τὸν γρήγορο τρόπο ζωῆς, τὰ ταχυ-γεύματα, τὴν ὑψηλὴ πίεση, καὶ τὶς ἀρνητικές τους συνέπειες στὴν παραγωγή. Κατὰ βάθος γνωρίζουν πὼς ὁ συσχετισμὸς τῶν ρυθμῶν παραγωγῆς καὶ τοῦ αὐξανόμενου πλούτου εἶναι ἀντιστρόφως ἀνάλογος τῆς εὐτυχίας καὶ ἀναρωτιέσαι ἂν οἱ ἀντιφάσεις μεταξύ του κεφαλαιοκρατικοῦ συμφέροντος καὶ τῶν ἀνθρώπινων ἀξιῶν θὰ συνεχιστεῖ ἐπ’ ἀόριστον.


Ἐν μέσῳ οἰκονομικῆς κρίσης, τὸ πρότυπο ἀνάπτυξης τῆς οἰκονομίας παραμένει ἀδιαφιλονίκητο καὶ ὅσο ἡ ἐφαρμογὴ αὐτοῦ του προτύπου συνεχίζεται ὁ ἀνταγωνισμὸς γιὰ λιγότερους πόρους γίνεται ἐντονότερος καὶ οἱ μέθοδοι στὶς ὁποῖες προσφεύγουν οἱ εὐημεροῦσες κοινωνίες προκειμένου νὰ ὑπερασπίσουν τὰ πλεονεκτήματά τους καθίσταται ἐπιθετικότερος. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, αὐτὴ ἡ ροὴ ἐνθαρρύνει πιὸ ἀπελπισμένες μορφὲς τρομοκρατικῆς δραστηριότητας ἐκ μέρους τῶν ἀνίσχυρων, ἐπιτείνοντας τὴν πόλωση μεταξὺ προνομιούχων καὶ τριτοκοσμικῶν. Παρόλα αὐτὰ ἡ κυρίαρχη σκέψη ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι ἡ ἄρνηση τοῦ μεγενθυντικοῦ ρόλου τῆς κεφαλαιοκρατίας καὶ τοῦ δόγματος “ἐργάσου γιὰ νὰ μπορεῖς νὰ ξοδεύεις” στὴν διεύρυνση τῆς κρίσης.

Ἔτσι ἀκοῦμε λίγα ἢ σχεδὸν τίποτα γιὰ τὸ τί θὰ μποροῦσε νὰ κερδηθεῖ μὲ τὴν ἀπομάκρυνση ἀπὸ τὴν τρέχουσα ἰδεοληψία τῆς ἱκανοποίησης τοῦ καταναλωτισμοῦ, ποὺ θὰ συνοδευόταν ἀπὸ λιγότερη ἐργασία καὶ ἀλλαγὴ τοῦ κτητικοῦ τρόπου ζωῆς. Ὑπάρχει ἕνας προφανὴς λόγος γι’ αὐτό. Ἡ ἄμεση ἀποστολὴ τῆς οἰκονομίας τῆς ἀγορᾶς δὲν εἶναι ἡ ἀνθρώπινη εὐημερία, ἀλλὰ ὁ πολλαπλασιασμὸς καὶ ἡ διαφοροποίηση τῶν “ἰκανοποιήσεων” ποὺ μεγαλώνουν τὸ κέρδος, ἐνῶ ὁ ἀντι-καταναλωτισμὸς θὰ ἀποδεικνυόταν μὴ κερδοφόρος γιὰ τὶς ἀγορές. Ἔτσι, μὲ τὴ συνδρομὴ τῶν ἁπανταχοῦ κυβερνήσεων, οἱ ἐπιχειρήσεις συνεχίζουν νὰ μᾶς διατηροῦν ὑπὸ σταθερὴ ἀτμοσφαιρικὴ πίεση καὶ σχετικὴ ὑγρασία στὶς αὐτοκαταστροφικὲς μορφὲς κατανάλωσης, ἐπεκτείνοντας τὶς πωλήσεις τους καὶ ἐπιβραβεύοντας ἑαυτοὺς μὲ παχυλὰ bonuses.

Ἀντὶ τῆς ἐπιβράδυνσης τοῦ τρόπου ζωῆς ὅμως, ὑπάρχει τὸ ἀντίστροφο φαινόμενο, ὅπου οἱ ὑποτιθέμενοι “ἐργασιομανείς” ρυθμίζουν τὴν ταχύτητα τῆς κούρσας γιὰ ὅλους τους ὑπόλοιπους. Τὰ δύο πέμπτα του ἐργατικοῦ δυναμικοῦ ἐργάζονται τώρα σκληρότερα ἀπ' ὅ,τι στὴ δεκαετία τοῦ '80 καὶ ἔχουν συντομότερες διακοπές. Μιὰ μέση οἰκογένεια σήμερα ἔχει ψηλότερες ἀποδοχὲς ἀπὸ τὴν ἀντίστοιχή τῆς δεκατίας τοῦ ’80, ἀλλὰ δὲν μπορεῖ νὰ ἐπισκεφθεῖ τοὺς ἴδιους τουριστικοὺς τόπους, οὔτε νὰ ἀνταπεξέλθει στὰ ἔξοδα ὀλιγοήμερων διακοπῶν. Τὰ ψυχολογικὰ προβλήματα, παρὰ τὸν διπλασιασμὸ τῆς οἰκονομικῆς παραγωγῆς τὰ τελευταῖα 30 χρόνια, ἔχουν αὐξηθεῖ, καὶ τὸ συναιίθημα ἐμπιστοσύνης γιὰ τοὺς ἄλλους ἔχει μειωθεῖ ἐντυπωσιακά. Ὁ ρυθμὸς τοῦ ἐπιταχυντῆ συντηρεῖται ὑψηλὸς μὲ τὴν ἀπειλὴ τῆς ἀνεργίας ἢ τῆς στασιμότητας στὴν ἱεραρχία. Τὸ οἰκονομικὸ σύστημα μπορεῖ νὰ ἀκμάσει μόνο ἐὰν οἱ ἄνθρωποι συνεχίσουν νὰ τρέχουν ἐντός του περιστρεφόμενου τροχοῦ τους, ποὺ σημαίνει ὅτι ἔχουν λιγότερο χρόνο νὰ κάνουν πράγματα ποὺ τοὺς εὐχαριστοῦν. Στὸν ἴδιο παρανομαστὴ καὶ οἱ φοιτητὲς ποὺ ἔχουν ἐνσωματωθεῖ σὲ ἕνα ἐκπαιδευτικὸ σύστημα προσαρμοσμένο στὶς ἀνάγκες τῶν ἀγορῶν, παρὰ στὴν ἀνταμοιβὴ τῆς ἐκμάθησης.

Ἔχει εἰπωθεῖ ὅτι ἐνῷ οἱ αἰσιόδοξοι πιστεύουν πὼς ζοῦμε στὸν καλύτερο ὅλων τῶν κόσμων, οἱ πεσιμιστὲς γνωρίζουν πὼς αὐτὸ εἶναι ἀλήθεια. Ὅπως καὶ νάχει ὅμως, ἡ ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὸν ἀπεγνωσμένο καταναλωτισμὸ ἐξακολουθεῖ νὰ ἠχεῖ ὡς πρωταπριλιάτικη οὐτοπία, καὶ τὸ χειρότερο εἶναι πὼς δὲν γνωρίζει κανεὶς τί ἕπεται.

3 σχόλια:

  1. Τό κυνήγι, μέ ὄλο καί μεγαλύτερη ἔνταση, τῆς παραγωγῆς, τῆς ἀνάπτυξης, πού τεχνηέντως συνδυάζονται μέ τήν καταναλωτική εὐημερία ἔχει τά χαρακτηριστικά πρέζας. Θεωρῶ ὅτι ἄν ἀποκαλέσω τόν σύγχρονο ἄνθρωπο ὡς πρεζάκια περιγράφω μέ μεγάλη ἀλήθεια τό φαινόμενο.

    " Ἡ πρέζα ὡς σύμμαχος τῆς ἀνάπτυξης καί τῆς προόδου". Μοῦ ἀρέσει ὡς τίτλος θέματος. Θά τό ἔχω ὑπ' ὄψιν...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Αυτό που αποκαλείτε πρέζα ίσως έχει να κάνει με την ιδεοληψία. Ένα επίτευγμά μας θεωρούμε σημαντικό στην περίπτωση που αυτό γίνεται αποδεκτό από άλλους των οποίων την γνώμη αξιολογούμε ως βαρύνουσα. Έτσι παρά το γεγονός πως το ντοπάρισμα των αθλητών είναι γνωστό πως έχει αυτοκαταστορφικές συνέπειες, οι αθλητές εξακολουθούν να ντοπάρονται, διότι αυτό θα τους κάνει περισσότερο δημοφιλείς στο ευρύ κοινό και θα τους αποδώσει δευτερογενή οφέλη από διαφημίσεις και κυβερνητικά αξιώματα. Όπως το αντιλαμβάνομαι, κάτι ανάλογο συμβαίνει και στο επίπεδο του τρέχοντος προτύπου ανάπτυξης της οικονομίας που είναι βασισμένο στον απεγνωσμένο καταναλωτισμό. Η απαγκίστρωση από αυτή την ιδεοληψία, που υπαγορεύει ως απόλυτη ανάγκη για την ευημερία την προσκόλληση στον κατανωλιτισμό, είναι το ζητούμενο, εάν φυσικά πιστεύουμε πως η αλλαγή του τρέχοντος προτύπου ανάπτυξης είναι αναγκαία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Κἀπως ἔτσι. Ἰδεοληψία εἷναι ἡ "ἀπαραίτητη" ἀρχική καί κρίσιμη δόση γιά νά τραφεῖ τό "ἐγώ" ὥστε καρδαμωμένο νά εἰσβάλλει στό καταναλωτικό στίβο γιά τό ὑπόλοιπο μέρος τῆς δόσης. Ὅποιος ταλαίπωρος ἀδυνατεῖ νά ἐκπληρώσει αὐτό τό δεύτερο σκέλος, ε ἁπλά καταναλώνει τίς "σάρκες" του.

    Γιά νά δουλέψει ἡ δόση πρέπει νά συνοδεύεται μέ τήν ἀποφυγή κυτάγματος τοῦ ἑαυτοῦ μας στό καθρέφτη. Ἔτσι εἷναι τό "ἐγώ". Αὐτή ἡ ἀποφυγή ἔχει ἰδιαίτερα ἀναπτυχθεῖ στόν νεοέλληνα-γραικύλο (τόν ἔχουν ἐκπαιδεύσει καταλλήλως), διότι ἡ ἰδεοληψία του ( λόγῳ ἱστορίας) εἷναι πιό σύνθετη.

    Κατά μία ἔννοια ὁ νεοέλληνας ἴσως εἷναι τό πρότυπο καταναλωτῆ. Ἔχει μεγαλύτερη ποικιλία στό διαιτολόγιο του. Καταναλώνει ὅτι τοῦ σερβίρει ἡ ἀγορά ἐναλασσόμενο μέ τήν ἔνδοξη ἱστορία του, τήν ὁποία ἀποφεύγει νά βιώνει.

    Βάλε ὅμως καί τά συμπτώματα ἐθισμοῦ καί στέρησης. Θά τά ψάξω ἄλλη ὥρα...

    ΑπάντησηΔιαγραφή